Urbanismo exacerbado: danos sociais e ambientais por Dr. José Galindo, Profesor da Universidade de Málaga


Podería dicirse que en todo o mundo está tendo un gran auxe o sector da construción, coas súas vantaxes e inconvenientes, chegando a cualificarse como índice do desenvolvemento ou como o maior problema ambiental. Pero é en España onde o problema é tan esaxerado que pasa os límites do tolerable. Hai quen afirma que para constatar que hai "burbulla inmobiliaria" ten que explotar, pero outros aseguran que é mellor desinflala que explotala. Sen ánimo de escribir un volume, imos a sintetizar as causas deste problema, as súas consecuencias e ata as súas solucións e riscos asociados.

Antes de entrar nas causas do problema, vexamos algúns datos. En 2005 construíronse en España 812.294 vivendas, tantas como en Alemania, Francia e Gran Bretaña xuntas. En 2006 España consegue o record anual en consumo de cemento, superando a súa anterior marca do 2005 e, por suposto, situándose á cabeza dos países da UE. España é ademais o segundo importador do mundo (tras EE.UU.) e o cemento importado supón só un cuarto do consumido (Obralia, Nov. 2006). España é un país de baixo crecemento demográfico no que o número de vivendas é moito maior que o número de fogares e onde o prezo da vivenda sobe e subiu moito máis que as rendas. Segundo a Sociedade de Tasación, o seu prezo sobe máis dun 12% anual desde o 2000, máis aínda en zonas urbanas. O 9.8% en 2006, apunta a unha desaceleración. España é o país europeo onde máis esforzo custa acceder a unha vivenda: uns 9 anos de salario íntegro.

Aínda que estudamos particularmente o caso de España, as conclusións son extensibles a outros contextos, aínda que non cheguen á gravidade do caso español.

1. Demasiadas Causas

Existen tantas causas que as resumimos en 3 causas principais e moitas outras secundarias, pero que case todas inflúen directa ou indirectamente en las demais. As tres causas principais son:

- Auxe do mercado inmobiliario: Venda e Construción.
- Altos prezos da vivenda.
- Recalificaciones de terreos.

Como diciamos, estas causas vense alimentadas tamén por outros factores.

Examinémoslos esquemáticamente:

Influencias no punto 1:
- Baixos intereses, que implican un maior endeudamiento.
- Moito diñeiro negro invístese en pisos (propiciado polo paso ao euro, pero ligado a actividades ilegais protexidas, en moitos casos, por paraísos fiscais como Gibraltar ou Suiza).
- Incerteza noutros mercados, talles como a Bolsa, o caso do estafo piramidal de Forum Filatélico...
- Aumento dos estranxeiros (fixos ou temporais), que compran casas para vivenda fixa pero tamén como casas de verán ou xubilación (especialmente de cidadáns do resto de Europa).
- Especuladores que gañan diñeiro sen aportar traballo, e ata son ben vistos socialmente, porque gañan moito. Son oportunistas que se aproveitan da necesidade dos demais, especialmente dos mozos que intentan acceder á súa primeira vivenda.

Influencias no punto 2, aínda que tamén no 1:

- Aquí atopamos a actuación do Estado español, diferenciándose da actuación do Estado noutros países sen "boom inmobiliario" (casos como Alemania ou Noruega):
- Non se promueve o Aluguer.
- Escasa VPO (Vivenda de Protección Oficial).
- Non existen límites nos préstamos.

Influencias no punto 3:

- A Lei do Chan de 1998, permite aos concellos abusar do seu poder:
- Poden recalificar terreos como forma rápida de financiamento municipal.
- Corrupción: Comisións ilegais por tales recalificaciones enriquecen aos cargos públicos a costa de incrementar os prezos da construción. Todo o mundo sabe que o concello de Marbella non é un caso illado (Seseña, Ciempozuelos...), aínda que todos desexamos que sexa o caso máis esaxerado...

2. Consecuencias: Desenvolvemento Insostenible

A consecuencia máis positiva é a subida do PIB (Produto Interior Bruto), o cal mellora a economía, pero non esquezamos as críticas a este sistema, nefasto para medir o desenvolvemento, de economistas tan prestixiosos como De Jouvenel, o Nobel de Economía A.K. Sen ou os científicos ambientalistas Nebel e Wrigth. Resumindo, o PIB mide o diñeiro que se gasta pero non en que se gasta. De Jouvenel dicía que para calcular o PIB é indiferente que se constrúan "escolas ou bombardeiros". Se tallásemos todos os bosques, iso subiría o PIB pero... ¿é ese o tipo de "desenvolvemento" que queremos?. Tallar os bosques ou construír sen control é unha forma de Desenvolvemento Insostenible, como pretendemos demostrar a continuación.

Hai que indicar que é especialmente daniña a crecente urbanización dispersa (modelo anglosajón) que consiste en multitude de casas pequenas diseminadas por unha gran extensión. En moitos casos con isto preténdese aumentar a calidade de vida, vivir máis preto da natureza, pero iso non implica respectala máis. Tamén se supón que a vivenda lonxe do centro é máis barata, pero no centro de todas as cidades hai casas vellas, deshabitadas, abandonadas á especulación absurda e está abofé que o auxe desa urbanización dispersa non abaratou a vivenda en España. O modelo de cidade con gran densidad é preferible, pero integrando nos barrios distintas actividades como vivendas, negocios, colexios, mercados... (¡Que poucos mercados constrúense nos barrios residenciales novos!). Hai que evitar a especialización por zonas que tamén carrexa os seguintes problemas:

Consecuencias sociais:
- Débiles lazos sociais: Os veciños nin se coñecen nin se aprecian. É preciso trasladarse lonxe para calquera acto social ou de lecer.
- Dificultade de acceso á primeira vivenda, especialmente polos mozos que, endebedados, convértense case en "escravos" dos prestamistas. Por isto algúns ven que un estado altamente hipotecado é unha situación boa de Control Social, porque o cidadán endebedado pensa máis no seu traballo/hipoteca que noutros problemas, como os medioambientales ou os que xera a clase política coas súas desmanes e corrupcións. Unha hipoteca, moito fútbol, TV lixo e prensa rosa evitan que a xente queira pensar libremente...
- Prestámolos representan un trasvase de ingresos do futuro, permítennos de forma anti-natural usar enerxía que aínda non foi creada. Son anti-naturais porque a natureza non pide préstamos e só usa os materiais e enerxía do presente, pero os préstamos son unha boa ferramenta para mellorar a vida da xente, se se usan coa debida precaución.
- Maior consumo de Enerxía e maior contaminación: Directamente enlazado co Desenvolvemento Non Sostenible.
- Maior transporte: Máis tempo empregado en transportarnos (en vehículo privado moitas veces) e maior gasto en gasolina, pero tamén é maior o transporte de alimentos, lixos, auga...
- As vivendas dispersas teñen un illamento peor: Maior gasto en calefacción e aire acondicionado.
- Perda de hábitats naturais, que implica menor biodiversidade: Iso é peza crave dun Desenvolvemento Non Sostenible.
- Maior consumo de chan por habitante.
- Maior necesidade de estradas.
- Maior consumo de auga: Pantanos, trasvases...
- O anterior tamén implica unha perda de zonas de agricultura e ganadería (tradicional e extensiva).

Nun artigo xornalístico de Torres e Yus, que citan un traballo científico de Pedregal et a o. (véxase a bibliografía do final), conclúese que "a construción en si só beneficia aos inversores e especuladores" e, centrándose na Axarquía, unha comarca española da provincia de Málaga que, malia os seus altos índices de construción, obtén no estudo científico a cualificación máis baixa posible en canto ao seu nivel de desenvolvemento global.

3. Solucións e Riscos

A solución máis inmediata a estes problemas é dobre. Por unha banda, pinchar ou desinflar a burbulla e, por outra, aplicar progresivamente esa entelequia coñecida como "Desenvolvemento Sostenible". Ambas son posibles e poden ir da man, pero especialmente a primeira implica unha serie de riscos que poden ser graves, talles como a desaceleración económica, crébaa de empresas (especialmente as pequenas), despedimentos, subida do paro... e outras consecuencias impredicibles. Non podemos dar afirmacións categóricas pero todo parece indicar que é mellor desinflar a burbulla canto antes que esperar a que rebente por si mesma. Neste proceso de desinflado e tendencia ao Desenvolvemento Sostenible, hai distintas ferramentas ou elementos que poden influír. Aquí distinguímolos entre aqueles en os que o Estado ten certo control ou son, ata certo punto, incontrolables:

Elementos controlables polo Estado:
- Subvencións á rehabilitación.
- Máis VPO e controlala ben.
- Subir prezo do diñeiro (para evitar unha poboación excesivamente endebedada).
- Fomentar que non existan pisos baleiros (fomentar alugueres, defender ágilmente ao propietario fronte a inquilinos morosos ou desaprensivos con xulgados rápidos e especializados, concienciar á cidadanía, anular os impostos derivados dos ingresos por alugueres de vivendas, desgravar máis o vivir de aluguer que comprar unha vivenda...). Cataluña tivo a idea de "obrigar" a alugar certos pisos baleiros por 6 anos.
- Controlar (talvez con impostos) as recalificaciones e as construcións.
- Controlar ao detalle as macrourbanizaciones, tanto polo número de vivendas como pola cantidade de terreo ocupado e a cantidade de recursos a utilizar (auga, enerxía...) segundo o modelo de urbanización (dispersa ou non, con ou sen campo de golf, piscina...).
- Esixir escrupulosos Estudos de Impacto Ambiental, polo menos onde se constrúa por primeira vez e especialmente en zonas boscosas, esteparias, humedales ou costeras importantes para a biodiversidade.
- Fomentar actividades económicas sostenibles no tempo e afastadas da construción de vivendas: agricultura e ganadería ecolóxicas, enerxías alternativas, educación, artesanía... e turismo (mellor con hoteis que residencial, pois se inviste menos terreo e chégase a máis público).
- Os poderes públicos tamén DEBEN esixir un bo illamento nas vivendas para reducir o consumo de enerxía, fomentar a enerxía solar (instalando paneles en todos os edificios públicos), o transporte colectivo e a bicicleta mediante unha boa rede de carriles bici, aparcamientos e ata a compra de bicicletas podería desgravar fiscalmente. Pensemos que o uso da bicicleta é beneficioso para o medio ambiente e para o país, pero abrigo é moi beneficioso para a saúde dos cidadáns. Incrementar o uso da bicicleta baixaría, sen dúbida, os gastos sanitarios.
- Controlar o lucro dos concellos co chan público, o cal é excesivo e a costa de encarecer a vivenda. ¿Seica o chan público non debería ser cedido gratis para vivendas, se estas son necesarias?

Elementos "incontrolables" que tamén inflúen no pinchazo:
- Que haxa moita oferta de pisos baleiros.
- Subida da Bolsa ou outras formas de investimento.
- Rotura da confianza no sector inmobiliario: É o que en sociología chámase "Profecía que se autocumple", pola cal se a xente cre que o sector inmobiliario baixará os seus prezos, deixará de investir e precisamente por iso realmente baixarán os prezos.
- Plataformas cidadás que manifesten que os políticos non son a solución. Por toda España hai multitude de plataformas anti-recalificaciones, anti-urbanización, anti-corrupción, defensoras do medio ambiente... (www.contraespeculacion.org, radete.org, www.nosevende.org, murcianosevende.com, plataformagibralfaro.spaces.live.com, www.greenpeace.é, www.ecologistasenaccion.org...).
- Para rematar, ata o movemento Okupa inflúe dalgunha forma pois este movemento implica que hai moita xente que xa non busca piso, porque decide ocupar ilegalmente edificios ou vivendas abandonadas. Non podemos, desde estas liñas, fomentar esta ilegalidad pero si suscitar o absurdo dunha sociedade na que mentres existen multitude de edificios abandonados, constrúe sen cesar en espazos naturais.

A perda de bosques e outros hábitats naturais é, polo menos en España, sencillamente excesiva e é tarefa de todos esixir a súa conservación. Podemos seguir destruíndo hábitats, pero non indefinidamente. En definitiva, a nosa sociedade ten que entender que os recursos naturais son limitados (incluíndo o chan e a auga)/a auga: e que temos que administralos ben, pensando en nós e nas xeracións venideras.

Bibliografía:

- Bertrand De Jouvenel: "A Civilización da Potencia. Da Economía política á Ecología política", 1976. Véxase un resumo en www.resumelibros.tk.
- Daniel Gabarró, "Como Pinchar a Burbulla Inmobiliaria". Revista conxunta Ecologista, Libre Pensamento e Lletra A. Edita CGT, Baladre e Ecologistas en Acción (www.ecologistasenaccion.org), pp. 45-47, Inverno 2006/2007.
- B.J. Nebel, R.T. Wrigth, "Ciencias Ambientais: Ecología e Desenvolvemento Sostenible", 6ª edición. Prentice Hall, 1999.
- Belén Pedregal Mateos, Francisco José Torres Gutiérrez e Florencio Zoido Naranjo. "Proposta metodológica para a medición do desenvolvemento e as desigualdades territoriales. Aplicación ao territorio andaluz". Scripta Nova (www.ub.é/geocrit/nova.htm), Vol. X, núm. 220, 1 de setembro de 2006.
Javier Sabio González, "Urbanismo e Vivenda: Problemas e Alternativas". Revista conxunta Ecologista, Libre Pensamento e Lletra A. Edita CGT, Baladre e Ecologistas en Acción (www.ecologistasenaccion.org), pp. 22-25, Inverno 2006/2007.
- Miguel A. Torres e Rafael Yus (GENA-Ecologistas en Acción), "¿É a Axarquía unha comarca que se desenvolve?". Diario Sur (www.diariosur.é, Opinión), 15 de decembro de 2006.
-Webs sobre urbanismo, burbulla inmobiliaria e algunhas plataformas cidadás en España: www.burbulla.info, www.obralia.com, www.contraespeculacion.org, radete.org, www.nosevende.org, murcianosevende.com, plataformagibralfaro.spaces.live.com.

Dr. José Galindo, Profesor da Universidade de Málaga